Het Orgel

Orgel Gereformeerde kerk Appingedam, historie en dispositie:

Het huidige orgel in de Gereformeerde Kerk van Appingedam dateert uit 1949. Daarvoor stond er een orgel van
de orgelmaker H.J van de Molen uit Steenwijk (1865-1951), gebouwd in 1899, dus nog voor de vorige kerk. Dit
orgel is na voltooiing van de kerk in 1927 in de nieuwe kerk geplaatst door Hendrik Vegter, orgelmaker uit
Usquert. Al snel bleek dit orgel te klein voor de nieuwe kerk, en ook de kwaliteit van dit orgel liet te wensen over.

Vermeldenswaard is nog dat de vader en de ooms van de bekende organist Klaas Bolt (1927-1990) de bespelers
van dit vroegere orgel zijn geweest en dat het soms voorkwam dat tijdens de dienst en zelfs tijdens het
begeleiden van de psalmen en gezangen, één van de broers een andere broer letterlijk van de orgelbank drukte
om het spelen maar over te kunnen nemen.

De plannen voor het huidige orgel dateren uit 1946, in 1949 is het orgel door Pels (Alkmaar) geleverd, onder
advies van mr. Arie Bouman.

Na de bouw in 1949 had het orgel maar 1 tongwerk, de Trompet 8 vt. De Trompet is waarschijnlijk overgenomen
uit het vorige orgel van H.J van der Molen (1899) en enigszins aangepast comform de visie van Pels en de
adviseur Mr Arie Bouman. Bij de bouw in de jaren 1946 t/m 1949 is gebruik gemaakt van bestaande windladen,
vermoedelijk zijn de laden van het Van der Molenorgel overgenomen maar het is ook mogelijk dat Pels andere,
bestaande laden heeft hergebruikt in dit orgel. Het zijn sleepladen die zijn omgebouwd tot elektrische sleepladen.
De speeltafel vertoonde al vanaf het begin problemen zodat nog tijdens de bouw werd besloten om het
binnenwerk geheel te vervangen door betere materialen.

Omdat de organist graag een extra tongwerk voor manuaal 2, nl. een Dulciaan 8 voet wilde, is deze door de
toenmalige organist van de kerk, de heer Ko Brons (Appingedam 1913-Ermelo 2005) zelf gemaakt op
aanwijzingen van de adviseur, Mr Arie Bouman. Brons was vanaf 1926 hulporganist in de Gereformeerde kerk
van Appingedam, en heeft dus nog in zowel de oude kerk uit 1868 als de nieuwe kerk uit 1927 op het orgel van
Van der Molen gespeeld, tot aan de bouw van het Pelsorgel in 1949. En vanaf 1949 dus op het toen nieuwe
Pelsorgel.

Vanaf 1938 was Ko Brons, hij heette eigenlijk Tjakko Jan, hoofdorganist van deze kerk geworden. Naar informatie
die ik van Wim Dalmaijer (organist te Uithuizermeeden) kreeg, blijkt dat Ko Brons een neef van de moeder van
Wim Dalmaijer was.

Brons was o.a. dirigent van het door hem opgerichte oratoriumkoor “Laus Deo”. Als begeleiders schakelde hij
vaak Klaas Bolt, Piet van Egmond, of Piet Post in.
In 1958 vertrok Brons naar Groningen. Later verhuisde hij naar Ermelo, waar hij in 2005 overleed.

Brons kwam uit de familie die de gelijknamige motorenfabriek Brons in Appingedam heeft opgericht.

In dit orgel is de visie van de toenmalige adviseur, Mr. A. Bouman, goed terug te vinden. Bouman ontwierp zelf
een aantal nieuwe soorten registers en experimenteerde graag met nieuwe pijpvormen. In dit orgel is dit voor een
deel terug te vinden in de registers Holquintadena 16 voet en Fourniture 3 sterk (3 pijpen per toets, met o.a. een
septiemkoor, waarbij de 7e boventoon van de grondtoon wordt versterkt, wat een bijzonder en zeldzaam effect
oplevert). Op 8 november 1949 werd het orgel goedgekeurd door de adviseur, Bouman, en werd het orgel in
gebruik genomen.

Later, in 1968 is het orgel voltooid door de firma Verschueren (Heythuisen/Limburg) waarbij licht is afgeweken
van de oorspronkelijke plannen, de Cornet die bij de bouw in 1949 geplaatst is, is toen komen te vervallen. Dit
was een doorlopende Cornet die in de bas 2 sterk was (1 1/3 voet en 4/5 voet) en in de discant 4 sterk (4 voet, 3
voet, 2 voet en 1 3/5 voet). De Fourniture is op de plaats van de Cornet gezet en op de plaats van de Fourniture
kwam een nieuwe Mixtuur. De Terts van manuaal 2 is toen op een apart elektrisch laatje gezet.

De Dulciaan van het bovenmanuaal uit 1949 is in 1968 vervangen door een nieuw exemplaar gemaakt door de
firma Verschueren. Bovendien voegde Verschueren een nieuwe Octaaf 2 vt voor Manuaal 1, een nieuwe
Gemshoorn 2 vt voor Manuaal 2 en een nieuwe Fagot 16 vt voor het Pedaal toe. Dit alles onder advies van de
heren Oosterhoff en Vetter van de orgeladviescommissie van de Gereformeerde Organisten Vereniging. Ook is er
een nieuwe ombouw om het orgel gemaakt van deels gefineerd spaanplaat om het orgel beter te beschermen
tegen stof en vuil.

De heren Bouman (adviseur bij de bouw in 1949) en Oosterhoff ( 1 van de adviseurs bij de uitbreiding in 1968)
hebben samen het boek “Orgelbouwkunde” geschreven. Dit boek is tot op de dag van vandaag bij veel organisten
en orgelmakers te vinden.

In de jaren 1948 tot 1969 kwam de Franse intonateur monsieur Henri Grados ieder jaar een aantal maanden naar
Heythuisen om de medewerkers van Verschueren het maken en intoneren van tongwerken te leren. Monsieur
Grados had zijn opleiding genoten bij het beroemde Franse orgelmakershuis Aristide Cavaille Coll (niet bij
Cavaille Coll zelf want die overleed in 1899, maar bij zijn opvolgers) en heeft daar langere tijd gewerkt. De firma
Cavaille Coll was de belangrijkste en invloedrijkste orgelmakerij in de 2e helft van de 19e eeuw in Frankrijk. Er was
een inspirerend contact tussen de toenmalige Franse organisten en componisten als Charles Marie Widor,
Camille Saint-Saens, en Ceasar Franck, en de orgelbouwer Aristide Cavaille-Coll. Dit heeft een geweldige impuls
gegeven aan de Franse orgelcultuur-en school die tot op de huidige dag waarneembaar is. Zeer waarschijnlijk
heeft Grados de tongwerken van dit orgel gemaakt en geïntoneerd dan wel is hij bij het maken en intoneren van
de tongwerken nauw betrokken geweest, dit is vrijwel zeker omdat Grados in de tijd dat het orgel werd uitgebreid
door Verschueren, in de werkplaats van Verschueren werkzaam was. De tongwerken van dit orgel hebben in
ieder geval een enigszins Franse “tongval”.

Het orgel is diverse keren bespeeld door de bekende organist Piet van Egmond, die gevraagd werd om tijdens
zangavonden koren te begeleiden. Tenslotte is het nog vermeldenswaardig dat de thans bekende organist Pieter
Pilon zijn eerste ervaringen als kerkorganist op dit orgel heeft opgedaan.

In de jaren 2014, 2015 en 2017 zijn er door de firma Mense Ruiter verschillende werkzaamheden uitgevoerd die
in wezen een deelrestauratie zijn. De membranen van de Subbas 16 voet van het pedaal waren in zeer slechte
staat en zijn allemaal vervangen. Daarnaast is het orgel schoongemaakt en generaal gestemd, en zijn er
onderhoudswerkzaamheden aan de tongwerken uitgevoerd. In 2017 zijn door de fa. Mense Ruiter de membranen
(spaltleer) op de stevels van de Fagot 16 voet vervangen waardoor de Fagot weer optimaal tot spreken is
gekomen. Ook zijn in 2017 de membranen van de lade van de Fagot vervangen. Daarnaast zijn er
werkzaamheden verricht aan de contacten in de speeltafel, waaronder herstel van de koppel manuaal 2-pedaal.
In 2019 zijn de 2 magneten voor de pedaalkoppels vervangen. De firma Ruiter heeft het orgel in onderhoud sinds
2015. Jaarlijks wordt het orgel nagezien, en waar nodig bijgestemd.

De huidige dispositie is: M= Van der Molen 1899 P=Pels 1949 V= Verschueren 1968

Manuaal 1 (C-g3): Manuaal 2 (C-g3):

Holquintadena 16 vt (P) Baarpijp 8 vt (P)
Prestant 8 vt (P) Salicionaal 8 vt (P)
Roerfluit 8 vt (P) Prestant 4 vt (P)
Octaaf 4 vt (P) Gedektfluit 4 vt (P)
Octaaf 2 vt (V) Nasard 2 2/3 vt (P)
Fourniture 3 st (met septiemkoor) (P) Gemshoorn 2 vt (V)
Mixtuur 4 a 5 st (V) Terts 1 3/5 disk vanaf c1 (op apart laadje) (P/V)
Trompet 8 vt (M/P/V) Scherp 4 st (P)
Koppel Man1+2 Dulciaan 8 vt (V)
Tremulant Koppel Man 2+1
Tremulant

Pedaal (C-f1):

Bourdon 32 vt (akoestisch) (P)
Subbas 16 vt (P)
Prestantbas 8 vt (P)
Gedekt 8vt (P)
Koraalbas 4 vt (P)
Fagot 16 vt (V)

Koppel Ped+1
Koppel Ped+2
Registercrescendo (pedaaltrede)
Toetstractuur Electrisch
Registertractuur Electrisch
Windlade(n) Sleeplade

Samenstelling vulstemmen :

Mixtuur IV-V sterk (Manuaal I) C: 2′ – 1 1/3′ – 1′ – 1/2′. c°: 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′ – 2/3′. c’: 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′. c”: 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′ – 1 1/3′.
c”’: 8′ – 5 1/3′ – 4′ – 2 2/3′ – 2′.

Fourniture III-IV sterk (Manuaal 1) C: 2′ – 4/5′ – 2/3′. Bes°: 2′ – 1 1/3′ – 4/5′. gìs°: 2′ – 1 3/5′ – 1 1/3′ – 1 1/7′.

Scherp IV sterk (Manuaal II) C: 1′ – 1/2′ – 1/3′ – 1/4′. Bes°: 1 1/3′ – 2/3′ – 1/2′ – 1/3′. gìs°: 2′ – 1′ – 2/3′ – 1/2′.
fis’: 2 2/3′ 1 1/3′ – 1′ – 2/3′. c”: 4′ – 2′ – 1 1/3′ -1 ‘. d”’: 5 1/3′ – 2′ – 1 1/3′ – 1′.
Ties Wildeboer, 14 september 2019

Bronnen : Een kerk op weg, 150 jaar Gereformeerden in
Appingedam, auteurs: G. Kuiper en J.A. Blaak (uitgeverij
Noorderboek 1985)
Websites Pels en van Leeuwen orgelmakers
http://pelsenvanleeuwen.nl/nl/home.html en Verschueren
orgelbouw http://www.verschuerenorgelbouw.nl/nl/index.html